Wat maakt de Nederlandse politiek zo bijzonder?

Wat is er typisch Nederlands aan de Nederlandse politiek? Hoe werkt politiek in Nederland eigenlijk? Is onze democratie in gevaar? Welke eigenschappen moet een politicus (m/v) in Nederland hebben om als 'goed' gezien te worden? Op deze vragen kreeg de afdeling Breda vorige maand antwoorden van hoogleraar staats- en bestuursrecht Wim Voermans (Universiteit Leiden).

Professor Wim Voermans is een graag geziene gast bij praatprogramma's op de publieke televisie als het gaat om verkiezingen, kabinetsformaties en Haagse politieke schandalen. Hij is een specialist op het gebied van constitutioneel recht, Europees recht en wetgevingsvraagstukken. Hij schrijft ook boeken voor een breed publiek. Zijn laatste publicatie is Onze constitutie: de geschreven en ongeschreven regels van ons staatsbestel. Met dit boek won hij de PrinsjesBoekenPrijs 2023, die jaarlijks wordt uitgereikt aan het beste politieke boek van het afgelopen parlementaire jaar.

Boek

Het boek over de constitutie dat professor Voermans geschreven heeft, gaat eigenlijk over iets heel simpels: de basisspelregels van het staatsrecht. Hij wil met het boek het staatsbestel toegankelijk en begrijpelijk maken. Niet in hoogdravende taal, maar leesbaar en in een toon en stijl die voor iedereen toegankelijk is. Kortom, hij wilde schrijven voor een breed publiek over zaken die hem interesseren: de decentrale democratie, die in Nederland goed functioneert en eigenlijk ook heel bijzonder is.

Rechtsvergelijking

Als hoogleraar staatsrecht doet professor Voermans veel aan rechtsvergelijking en onderzoekt hij hoe andere landen de regels van de democratie hanteren. In 2012 is een archief gecreëerd in Austin, Texas, waar inmiddels 189 grondwetten van landen zijn opgeslagen. Die kan je allemaal naast elkaar leggen en vergelijken. Wat opvalt in deze grondweten is dat het op papier allemaal liberale democratieën zijn. Sommige zijn echter nep-democratieën. Er zijn effectief maar zestig echte democratieën. Parlementaire democratieën, zoals Nederland, zijn er heel veel. De kiezers kiezen een parlement en dat parlement zorgt ervoor dat er een bestuur komt.

Zuid-Korea

In veel landen staan er twee kampen tegenover elkaar in de politiek: links-rechts, rood-blauw, Republicans-Democrats, Labour-Conservatives, enzovoorts. Na de verkiezingen in 2017 was er in Zuid-Korea opeens geen meerderheid: er waren geen twee blokken meer, maar vier. Ze moesten een coalitie gaan vormen. Professor Voermans werd door het consulaat van Zuid-Korea uitgenodigd om in Seoul uitleg te geven over het Nederlands bestel. Bijna had hij daarbij een diplomatieke rel veroorzaakt, omdat hij het vliegticket voor businessclass afwees, aangezien de Leidse hoogleraren onderling hadden afgesproken alleen nog maar economy te vliegen. Dat was een belediging voor de Koreanen, dus hij is toch in businessclass naar Korea gevlogen met een goed uitgewerkt verhaal over het Nederlands staatsbestel.

Regels

Daar aangekomen kreeg hij te horen dat er 45 experts waren uitgenodigd en dat er vier regels waren:

- Dasje-jasje aan.

- Buigen als begroeting.

- Geen humor in het verhaal verwerken.

- Na negen minuten spreken gaat de microfoon uit.

Pauwenstaart

Negen minuten! Hij moest zijn hele verhaal en zijn PowerPoint met twintig foto’s aanpassen. Dat werd dus maar één foto: de 'pauwenstaart' van het Nederlandse parlement in 2017. Toen hij klaar was met zijn verhaal, hield hij nog tien seconden over. Opluchting. Maar er heerste een doodse stilte onder de 400 parlementsleden in de zaal. Uiteindelijk stond een duidelijk belangrijke man op en zei iets, waarna de hele zaal in lachen uitbarstte. Hoezo geen humor? De tolk vertaalde uiteindelijk de vraag van de parlementariër: "Hoe kunnen we Zuid-Korea hiervoor behoeden?" Duidelijk is dat wij voor andere landen een onbegrijpelijke democratie zijn.

Minderheden

Nederland is volgens professor Voermans een land van minderheden en dat is al meer dan 450 jaar zo. Het heeft onze politieke cultuur gevormd en dat is fascinerend. Omdat wij een land van minderheden zijn, zal uit politieke noodzaak de redelijkheid altijd moeten regeren. Nederland heeft een bestuurlijke cultuur die heel bijzonder is, als je dat vergelijkt met de rest van de wereld. Het is een cultuur van compromissen sluiten. Je leert onderhandelen met minderheden en in dat proces leer je ook om te gaan met andere minderheden. Wij hebben bestuurders die bij die cultuur horen en die besluiten kunnen nemen, die in andere landen nooit geaccepteerd zouden worden.

Mark Rutte

Neem nu Mark Rutte: een hele bijzondere man waar de NAVO volgens professor Voermans heel blij mee kan zijn. Hij denkt over alles na, tot in detail. Hij anticipeert en is heel slim en heel flexibel. De inrichting van het Torentje, de werkkamer van de premier in Den Haag, zegt ook iets over de premier van Nederland op dat moment. Wim Kok had er alleen dossiers, Balkenende had autootjes en een volleybal, maar Mark Rutte had links van zijn bureau een portret van Thorbecke hangen, de grote liberale staatsman uit de negentiende eeuw. En rechts een portret van Cort van der Linden, de laatste liberale premier van Nederland van 1913 tot 1918. In de boekenkasten van het Torentje stonden onder Rutte allemaal biografieën. Gaf een bezoeker aan dat hij een boek interessant vond, dan kreeg hij dat mee.

Politieke cultuur

Hoe bepaal je nu wat onze Nederlandse politieke cultuur is? Volgens professor Voermans moet je daarvoor in de geschiedenis naar vergelijkingen zoeken. Wim heeft foto’s van kabinetten uit Frankrijk en Engeland vergeleken met Nederlandse kabinetten in de periode 1897-1901. Het verschil is heel groot. Het Nederlands kabinet oogt eenvoudig, eenvormig en saai. Dat is geen toeval maar heeft te maken met onze cultuur. Denk aan de zin: "Doe maar gewoon, dan doe je gek genoeg."

Eigenschappen

Nederlanders hechten heel veel waarde aan de volgende vijf eigenschappen bij politici:

- Boven de partijen staan. In de jaren vijftig deed Willem Drees dat en vandaag Dick Schoof.

- Principieel principeloos. Je moet wendbaar en bewegelijk zijn. Denk aan Rutte.

- Onverstoorbaar en doortastend. Dat was Ien Dales, minister van Binnenlandse Zaken in het derde kabinet-Lubbers (1989-1994). Een doortastende vrouw, die nooit in paniek raakte.

- Eenvoudig en ingetogen. Willem Drees was dat. Door zijn eenvoud wist hij de Amerikanen ervan te overtuigen dat Nederland in aanmerking moest komen voor het Marshall Plan. Hij nodigde ze in 1946 bij hem thuis uit, waar ze in een koude kamer zaten en een half Maria-koekje kregen.

- Bekwaam en ervaren. Dick Schoof, werkzaam geweest bij de AIVD, is dat zeker.

Rutte heeft al deze eigenschappen en kan met iedereen omgaan. Het is dus niet gek dat hij de langstzittende premier was. Het geeft ook aan wat wij Nederlanders voor politieke cultuur hebben: eerst zien en dan geloven.

Het kabinet-Drees II begin jaren vijftig.

Garantie

Nederland heeft een hele unieke politieke cultuur die werkt, concludeerde professor Voermans. De grootste garantie en geruststelling die in ons systeem zit, is: we zijn een land van minderheden, we hebben heel veel partijtjes, allerlei ideeën en gedachten worden er gedeponeerd, we zijn het nooit met elkaar eens en dat voelt ongemakkelijk, maar het is de beste garantie voor het politieke systeem en voor het behoud van de democratie.

Terug naar de PrincEzine (op de website)? Klik hier.