Graffiti: vandalisme of street art?

Een schilderij-achtige afbeelding op de zijkant van een flatgebouw vinden veel mensen mooi. Een lelijke 'tag' of een haatboodschap waarderen maar weinig mensen. Maar wat zit daar tussenin? Wie bepaalt de grens? Hoe ga je met beide vormen van grafitti om? Gepensioneerd Senior Officier van Justitie Elly Heus sprak er vorige maand over bij haar eigen afdeling Zwolle. "Ook in Zwolle is street art niet meer uit het stadsbeeld weg te denken."

Graffiti. Laten we het eerst taalkundig bekijken. Ligt de klemtoon op de eerste of de tweede lettergreep? Antwoord van Elly Heus: het mag tegenwoordig allebei. "De klemtoon lag oorspronkelijk op de tweede lettergreep omdat het woord graffiti terug valt te voeren op het Italiaanse woord voor gekraste tekening 'graffito' en dat woord komt uit het Latijn en oorspronkelijk uit het Grieks. In die drie talen ligt de klemtoon op de tweede lettergreep. Nu is de Engelse uitspraak ook 'ingeburgerd'."

Jongetje

Jaren geleden had Elly Heus als Officier van Justitie een jongetje op zitting. "Hij was nog zo klein dat hij maar net boven het verdachtenbankje uit kon kijken. Hij stond terecht voor vernieling: graffiti spuiten op een muur zonder toestemming van de eigenaar van de muur. Trots kwam hij de zittingszaal binnen met in zijn kielzog zijn moeder. Hij droeg een door haar gebreide trui met zijn tag (graffiti-bijnaam) erop. Hij vertelde enthousiast over graffiti spuiten, zijn tag en de door hem gebruikte HEMA-verf. Vooral de matte verf hechtte prima op muren. Op zich leek dit heel vertederend, maar het bleef wel vernieling van een muur. Hij heeft een werkstraf gekregen: graffiti van een stuk muur verwijderen. Dat alles om hem te laten inzien wat het betekent ongewild graffiti op je muur te krijgen en deze te moeten verwijderen."

Schoonmaken

Even een uitstapje: over het schoonmaken door middel van zandstralen of chemisch reinigen van één vierkante meter muur doe je zo'n anderhalf uur, afhankelijk van de ondergrond. Is deze poreus dan doe je er langer over dan bij een glad oppervlak. Als je een muur professioneel door een bedrijf laat reinigen, kost dat enkele honderden euro's, afhankelijk van de vierkante meters, ondergrond en andere factoren. De meeste gemeentes, en ook Rijkswaterstaat, hebben ambtenaren in dienst die dit reinigingswerk doen. Gemeenteambtenaren mogen alleen gemeenteobjecten schoonmaken en RWS alleen haar eigen eigendommen. Dat werkt belemmerend.

Gitzwarte kant

Deze schoonmakers zien de gitzwarte kant van graffiti. Dat kan de nodige frustraties opleveren. Je hebt bijvoorbeeld net een beklad verkeersbord schoongemaakt, je draait je om en er staat weer graffiti op. Wat erger is: dergelijke schoonmakers worden bedreigd door criminele graffitispuiters. Hoezo verwijder je mijn 'kunst'? Er is een groep criminelen die daar niet voor terugschrikt. Het levert een echt kat- en muisspel op. Ik hoop dat dat kleine mannetje van indertijd niet zo’n crimineel geworden is en ervan geleerd heeft.

Bolle Jos

Wie er zeker niet van geleerd heeft is de graffiti-spuiter die kortgeleden in het nieuws was. Hij had op een trein in Brabant 'Bolle' gespoten (naar drugscrimineel Bolle Jos) en in de O van Bolle had hij het gezicht van Bolle Jos gespoten. Door de mond van Bolle Jos betrad je de trein. Deze man heeft al vette straffen voor graffiti gehad, maar laat zich er niet van weerhouden om met zijn spuitbus op pad te gaan. De Spoorwegen heeft de trein snel uit de roulatie gehaald en deze schoongespoten.

Duizenden jaren

Het achterlaten van teksten of afbeeldingen in de openbare ruimte is al duizenden jaren oud. Elly Heus: "De wortels van de graffiti liggen in de drang van mensen om sporen van zichzelf achter te laten: een vorm van communicatie, expressie of herinnering die al duizenden jaren geleden voorkwam. Denk daarbij aan de rotstekeningen in de grotten van Lascaux. Die tekeningen verschillen enorm van de huidige graffiti, maar ze tonen wel de menselijke behoefte om visuele boodschappen achter te laten op muren in openbare ruimten. In het Romeinse Rijk (nog altijd heel zichtbaar in Rome en Pompeï) schreven mensen politieke leuzen, namen, poëzie en persoonlijke boodschappen op de muren in openbare ruimtes. De muren werden gebruikt als communicatiemiddel. In de eeuwen daarna bleef de behoefte bestaan om op wachttorens, stadsmuren, kerken aan te geven 'Ik was hier'. De tekening van de zeventiende eeuwse Zwolse kunstenares Gesina Terborch waar een vrouw (Gesina zelf) in een boom staat te krassen, is hier een goed voorbeeld van."

Jaren zestig

In de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw ontstond in Philadelphia en New York de moderne vorm van graffiti met spuitbus (autolak), viltstift en in opvallende stijlen. "Jongeren, vaak afkomstig uit achterstandswijken, begonnen hun pseudoniemen of 'tags' (gestileerde handtekeningen) vliegensvlug (en niet gericht op kunstzinnigheid) op zoveel mogelijk plekken in de stad te spuiten. Op metrostations, treinen en bussen. Dat laatste vooral omdat veel mensen dan je tag konden zien. Hiermee gaven ze aan dat ze daar geweest waren. Het was het begin van een nieuwe beweging, waarin persoonlijke expressie, competitie en zichtbaarheid centraal stonden. Door zoveel mogelijk je tag te plaatsen kreeg je meer bekendheid in hun gemeenschap en steeg je in de hiërarchie. Dit was het begin van een subcultuur die zich razendsnel heeft verspreid en die uiteindelijk is uitgegroeid tot een wereldwijd fenomeen. Een zeer invloedrijke figuur uit die beginperiode was een tiener van Griekse afkomst: 'Taki 183'. Hij werkte als koerier en reisde dagelijks door de hele stad New York. Hij liet op de stations en treinen zijn tag 'Taki' achter. In 1971 kreeg hij nationale bekendheid door een artikel in de New York Times over de persoon die schuilging achter deze mysterieuze naam."

Geïnspireerd

Andere jongeren raakten geïnspireerd en gingen zelf 'taggen' (markeren/labelen). "Wat begon als een eenvoudig handtekening veranderde al snel in een creatieve competitie. De graffiti-artiesten noemden zich 'schrijvers' en probeerden zich te onderscheiden door hun stijl, frequentie waarmee hun tag verscheen en de moeilijkheid van de plek waar ze hun tag plaatsten (hooggelegen of anderszins gevaarlijke locaties, met soms dodelijke afloop als gevolg zoals de Poolse man die een paar jaar geleden in Zwolle van de Hoge Spoorbrug aan de Oosterlaan naar beneden stortte). De stijl evolueerde in de loop der jaren. De simpele en snel geschreven tags maakten plaats voor anders geschreven versies."

Pieces

Uiteindelijk ontstonden de 'pieces'. "Dat is de afkorting van 'masterpieces'. Dit waren grote werken, vaak gemaakt met meerdere kleuren, schaduwen, driedimensionale effecten en werk eromheen.. Deze tags maak je niet snel, daar is meer tijd voor nodig en meer mankracht ook qua bewaking. Het is immers illegaal. Het beste moment om ze te maken is tussen één en vijf uur in de nacht. Ieder ontwikkelde zijn eigen stijl qua letters en kleurgebruik. In deze context werd graffiti nauw verbonden met de hiphopcultuur. Graffiti was de visuele kant van deze cultuur: kleurrijk, rebels en volledig buiten het gevestigde kunstcircuit om. Zij toonden hun werk op muren, metrostellen zonder toestemming."

Bestrijden

In de jaren tachtig begon de stad New York graffiti met name op het metronetwerk en de metrotreinstellen zwaar te bestrijden. "Langs rangeerterreinen kwamen hekken. De straffen op het bespuiten van treinen werden zwaarder. Het contra-effect was dat graffiti-artiesten op zoek gingen naar andere locaties: straatmuren, daken, industrieterreinen. Graffiti bleef zich verder ontwikkelen en verspreidde zich als exponent van de hiphopcultuur over heel de wereld. Elke stad ontwikkelde zo een eigen graffiti-identiteit, beïnvloed door lokale subculturen, politieke context en de fysieke ruimte van de stad. In Berlijn bijvoorbeeld werd na de val van de muur graffiti een symbool van vrijheid en herovering van stedelijke ruimte. Graffiti werd een wereldwijde, informele kunstbeweging."

Kunst

Graffiti werd tot de jaren tachtig geassocieerd met illegale tags op treinen en muren. "In de jaren daarna begon graffiti terrein te winnen in de wereld van kunst en cultuur. Verschillende factoren speelden daarbij een rol. In de jaren tachtig begonnen enkele graffiti-kunstenaars door te breken in de New Yorkse kunstscene, zoals SAMO (een pseudoniem). Hij combineerde tekstsymboliek en graffiti-elementen in zijn schilderijen. Zijn werk trok de aandacht van galeriehouders en verzamelaars. Zijn werk is nu nog terug te vinden in museum MoMa in New York. Hoezo graffiti in de openbare ruimte?"

Keith Haring

Keith Haring begon op dat moment zijn carrière met krijttekeningen in de metrostations in New York. Hij ontwikkelde een herkenbare stijl met dikke lijnen en iconische figuren, vaak met sociale en politieke thema's, waardoor hij werd opgenomen in de gevestigde kunstwereld. Door samen te werken met organisaties rond Hiv/Aids-bewustzijn kreeg zijn werk een breder draagvlak.

Internationaal

In de jaren negentig en begin 2000 begon graffiti zich internationaal te verspreiden en ontwikkelde het zich tot 'street art'. Elly Heus: "Deze term werd gebruikt voor visuele kunst in de openbare ruimte die meer gericht was op beeld dan op letters en tags. Grote merken zoals Adidas en Levi's gingen nauw samenwerken met graffitiartiesten. Hetzelfde verschijnsel deed zich voor in de muziekindustrie (graffiti op albumhoezen). Bij interieurontwerpers en in de architectuur werd graffiti ook een inspiratiebron. Street-art festivals en tentoonstellingen werden georganiseerd."

Markt

Daarnaast ontwikkelde zich een markt voor legale graffiti/street art. Kunstenaars kregen opdrachten voor muurschilderingen in steden en bedrijfspanden of bij evenementen. Kortom: wat in de jaren zestig en zeventig begon als een vorm van protest en zelfexpressie in stedelijke omgevingen, groeide in de decennia daarna uit tot een veelzijdige en wereldwijde erkende kunstvorm. De stijl bleef zich ontwikkelen en heeft in de kunstgeschiedenis een vaste plek veroverd. De kunstvorm graffiti heeft zich sindsdien in allerlei richtingen ontwikkeld. Je vindt nog steeds de klassieke, snel geschreven 'tags', maar daarnaast pieces in driedimensionale letters, karakters, abstracte composities, weergaves van oude schilderijen met huidige kwinkslagen en zelfs fotorealistische muurschilderingen."

Street art-festivals

Wereldwijd zijn er street art-festivals ontstaan. Hele wijken worden dan omgetoverd tot openluchtgaleriën, met muurschilderingen van gerenommeerde artiesten van over heel de wereld. Het internet heeft een grote rol gespeeld in de groei en professionalisering van street art. Werken zijn meteen zichtbaar voor een breed publiek. Stijlen kunnen zich snel verspreiden, elkaar beïnvloeden en mengen. Dat leidt tot een rijkere beeldtaal binnen de scene.

Controversieel

Ondanks deze groei en erkenning blijft graffiti controversieel. "Het spanningsveld tussen kunst en vandalisme is nog steeds aanwezig. Sommigen zien graffiti als vernieling. Anderen zien het als een legitieme vorm van stedelijke expressie, een visuele stem in het publiek domein. Een kleurrijke muurschildering met toestemming wordt echter sneller geaccepteerd dan een ongewenste tag op een trein (zoals 'Bolle Jos'). Die spanning bestaat ook in de graffiti-gemeenschap zelf. Er zijn puristen die vinden dat graffiti per definitie illegaal moet zijn, omdat het juist een daad van verzet is. Anderen zien het als een medium dat zich net zo goed kan ontwikkelen binnen musea, galeries of commerciële opdrachten. Deze uiteenlopende visies zorgen voor discussies, maar maken de cultuur ook levendig en dynamisch."

Ontwikkelen

Graffiti is overal en blijft zich ontwikkelen. Elly Heus: "Wat graffiti uniek maakt is dat het altijd verbonden blijft met de plek waar het ontstaat. Elke locatie draagt bij aan de betekenis van het werk. De openbare ruimte is een essentieel onderdeel van de boodschap. Het leuke is dat het atelier van de buitenkunstwerken meteen de expositieruimte is: twee in één. Er moet wel in het binnenatelier veel voorwerk verricht worden. Ssjablonen maken, afmetingen van de te bewerken muur inschatten, vlakken afmeten, is de muur geschikt qua hechten verf, overleg met de buurt, toestemming van de eigenaar van de muur of zelfs bij de gemeente een vergunning aanvragen als het kunstwerk erg in het oog springt."

Technieken

Er zijn verschillende technieken. Kunstenaars werken vaak met stencils en sjablonen in verband met het aanbrengen van de vorm en de kleuren. Kleuren uit spuitbussen zijn niet te mengen zoals bij olieverf. Hooguit kun je effect krijgen door met minder kracht te spuiten. Bij grote kunstwerken zie je vele en vele spuitbussen beneden staan om gebruikt te kunnen worden.

Heerlen

Heerlen is in Nederland de bakermat van street art. De verloederde stad is geheel opgefrist door legale street art nadat de mijnen gesloten werden. Heerlen staat bovenaan in de top tien van Nederlandse graffiti-/street art-steden. Zwolle hoort daar niet bij. Maar ook in Zwolle is street art echter niet meer uit het stadsbeeld weg te denken. Of het nu een trafohuisje in de wijk Assendorp is of de 32 meter hoge zijmuur van de Elvis Presleyflat in Holtenbroek waarop spelende kinderen uit diverse culturen zijn afgebeeld.

Street art-artieste

Lonneke van Zutphen is een bekende street art-artieste in Zwolle. "Zij werkt al vijftien jaar in binnen-en buitenland. Ze heeft twee ateliers (Lonneke Schildert en Studio Steengoed) in Assendorp. Verder heeft ze 'Trotse Muren' opgericht. In deze setting kunnen jonge street art-kunstenaars het vak leren en ermee experimenteren. Op de reguliere opleidingen bij bijvoorbeeld de hogeschool voor kunstonderwijs Artez is er geen aparte studierichting Street Art. Lonneke woont in Assendorp en iedere dag fiets zij langs haar eigen kunst. Sinds 2021 werkt zij als eerste in Nederland met 'luchtzuiverende verf'. Totaal wat anders dan de autolak die in het begin van de beweging gebruikt werd. Zij wil met haar street art laten zien dat er nog steeds mooie natuur is. Ze schildert kunstwerken met flora en fauna."

Wandelingen

In 2024 nam Lonneke het initiatief met Armania Smit om drie wandelingen langs street art-kunst in Zwolle te ontwikkelen. Inspiratie daarvoor deed ze op in Leeuwarden. "En met succes! Eén wandeling is in de wijk Dieze, de andere in de wijk Assendorp en er is een overall wandeling door heel Zwolle. Al wandelend kijk je heel anders naar Zwolle. Er is een app/QR code van de wandeling die je op je telefoon kunt zetten. Maar ik heb voor jullie fysieke exemplaren van de wandeling meegenomen. Deze zal ik zometeen uitdelen. De wandeling in Assendorp duurt twee uur en voert langs negentien kunstwerken van verschillende kunstenaars."

Veertig jaar

Hopelijk blijft de verf op de legale kunstwerken net zo goed hechten als de matte HEMA-verf van het jongetje in de rechtbank. "We kunnen dan wel veertig jaar plezier hebben van deze street art-kunstwerken als nieuwe kunstuiting. Maar: bescherming tegen vernieling van de legale kunstwerken is wel een punt. Je raakt zo in een juridische strijd verwikkeld: welk recht gaat voor? Het particuliere eigendomsrecht met betrekking tot de muur of de Auteurswet met betrekking tot de kunstschildering? Een student van de universiteit Tilburg heeft over die botsing van rechten een scriptie geschreven. Ik parkeer die vraag."

Mieke Indesteege
Secretaris en webmaster van de afdeling Limburg I

Op de webpagina van de afdeling Zwolle is onder het artikel over deze lezing een veelheid aan grafitti-foto's te vinden, zowel als fotogalerij als in de bijbehorende presentatie (onder het artikel).