Islam - quo vadis?

De karavaan van de islam volgt al eeuwenlang een verdiept pad tussen religieuze orthodoxie en modernisering. Traditionele geloofsprincipes, eeuwenlang verwoord en verankerd door een rijke schare van islamitische geleerden in de sharia, botsen op nieuwe maatschappelijke en wetenschappelijke inzichten. In de karavaan die door de woestijn trekt, is niet de mens de belangrijkste actor, maar de eerste dromedaris. Dit dier kent de weg naar de oase met de waterputten. 

Voor een talrijk publiek schetste de arabist professor Dirk Debeaussaert (OvdP-afdeling Kortrijk) medio maart in Hulst een ragfijn beeld van de reisroute door de kleurrijke delta van uiteenlopende islamitische stromingen die rijkelijk hebben geput uit de Romeins-Grieks/Byzantijnse filosofie en het bijbehorende klassiek juridische gedachtegoed. Een reisroute die ook een bijzonder complex spanningsveld blootlegt tussen orthodoxie en modernisme.

Lied van de Karavaan

Kom kom, wie je ook bent.

Schande is hier onbekend.

Al zwoer je duizend eden.

Die je keer op keer weer brak.

Kom, blijf komen, kom.

Dolende, ootmoedige,

Onthechte vreemdeling,

kom.

Dolende, ootmoedige,

Onthechte vreemdeling, kom.

Mevlana Djelal al-din Rumi (1207-1273)

Uit: Gedichten (ingeleid en vertaald door Wim van der Zwan), 10de druk - AnkhHermes

Oelama's

In dit 'karavaanproces' spelen de oelama's, de islamitische geleerden en juristen die de religieuze tradities bestuderen en de islamitische wet (sharia) interpreteren, een cruciale rol. Als bewakers van de sharia bemiddelen zij tussen het traditionele gezag en de eisen van de moderne samenleving. In sommige naties werken ze samen met een overheid, bijvoorbeeld door islamitische wetgeving te legitimeren. In andere gevallen botsen ze met een seculiere staatsmacht als ze zich beroepen op de goddelijke autoriteit van de sharia. Tegen deze achtergrond vindt een voortdurend gevecht plaats om 'de harten van de gelovigen'. Geleerden, politieke leiders en maatschappelijke bewegingen strijden in islamitische samenlevingen, soms op het scherp van de snede, om legitimiteit en moreel gezag. 

Karavaancultuur

Het begin van de islam wortelt in de wereld van de karavaancultuur en hechte stamverbanden. Loyaliteit werd primair bepaald door bloedverwantschap en economische netwerken. Met de opmars van de islam voltrok zich een fundamentele transformatie: de dominantie van de stamcultuur verdween en maakte plaats voor een alomvattende religieuze gemeenschap (oemma). Iedereen - in de islamitische visie - is een gelovige, alleen beseft niet iedereen dit.

Eigen interpretatie

Ben je een beetje thuis in onder andere  de islamitische commentaren op de Koran, dan staat het je in principe vrij om als moslim een eigen interpretatie te geven. Professor Debeaussaert wees op een cruciaal verschil met bijvoorbeeld het katholicisme: de rol van autoriteit. Terwijl binnen de rooms-katholieke kerk een hiërarchische structuur en een clerus het leergezag bewaakt, kent de islam geen universeel religieus gezagsinstituut. Interpretatie en legitimiteit ontstaan diffuus via de oelama's, gemeenschappen en sociaal-maatschappelijke kaders. Deze eigensoortige 'religieuze vrijheid' bevordert diversiteit, maar versterkt ook de interne strijd om invloed: de reeds genoemde strijd om de harten.

Publieke domein

In het publieke domein wedijveren (te) vaak, als het gaat om de toekomst van de islam, de harde (soms bloedige) tegenstellingen tussen traditie en moderniteit voor een plaats op de voorpagina. Dirk Debeaussaert houdt een warm pleidooi om ook meer oog te hebben voor de modernistische stemmen binnen de islam. Zij  pleiten voor een 'geactualiseerde' herinterpretatie van de islamitische geloofsleer en zoeken aansluiting bij hedendaagse normen en waarden. Het bijna systematisch negeren van deze belangrijke stemmen beperkt een vruchtbare discussie over integratie, identiteit en religie in moderne samenlevingen. Volgens islamdeskundige Dirk Debeaussaert ligt de toekomst van de islam niet in de overwinning van traditie of modernisme, maar in een gestage dialoog tussen beide.

Spanning

De spanning tussen behoud en vernieuwing, tussen stam en oemma, tussen wet en interpretatie, en tussen collectieve identiteit en individuele autonomie is niet het brandende probleem dat moet worden opgelost, aldus professor Debeaussaert. Het fungeert juist als een fijn afgestemde motor van intellectuele en maatschappelijke ontwikkeling. Juist deze niet-aflatende poging om de harten te winnen van gelovigen en de herinterpretatie van de sharia herbergt een dynamiek die de islam ook in de moderne wereld relevant houdt.

Frank Lafort
Webmaster van de afdeling Hulst